-
Ο Κεραμεικός Rijksmuseum © Rijksmuseum / Public domain -
Ιερά Οδός (τομή κατά πλάτος) Ιωάννης Τραυλός Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία © Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία -
Η Ακρόπολη, από ανατολικά προς στον Υμηττό, το όρος Αιγάλεω και τα βουνά της Μεγαρίδας. Η Ιερά Οδός προς την Ελευσίνα George Gissing The New York Public Library © The New York Public Library -
Ελευσίνα Carl Rottmann Bayerische Staatsgemäldesammlungen - Neue Pinakothek München © Bayerische Staatsgemäldesammlungen - Neue Pinakothek München -
Το πέρασμα από το Δαφνί. Ο κόλπος της Ελευσίνας. Library of Congress © Library of Congress -
Η Ιερά Οδός προς την Ελευσίνα Boston Public Library © Boston Public Library -
Ελευσίνα [Η Ιερά Οδός και ο Άγιος Ζαχαρίας] Sir William Gell The British Museum © The Trustees of the British Museum -
Ο όρμος της Σαλαμίνας και ο Πειραιάς από το κάθισμα του Ξέρξη William Simpson The British Museum © The Trustees of the British Museum
Παρά τις πρακτικές της χρήσεις, η θρησκευτική σημασία της Ιεράς Οδού ήταν ύψιστης σημασίας, οδηγώντας τους Αθηναίους να επενδύσουν σημαντικά στη συντήρηση και βελτίωσή της για να εξυπηρετεί τους συμμετέχοντες στα Μεγάλα Μυστήρια. Ο Δικαίαρχος της Μεσσήνης, Σικελός φιλόσοφος και γεωγράφος, εξήρε την Ιερά Οδό, περιγράφοντάς την ως «οδός δε ηδεία, γεωργουμένη πάσα, έχουσά τι τη όψει φιλάνθρωπον».
Αρχαιολογικά ευρήματα, κυρίως τάφοι κατά μήκος του δρόμου, επιβεβαιώνουν τη χρήση του από τουλάχιστον το 1600 π.Χ., διευκολύνοντας το εμπόριο και τις μετακινήσεις μεταξύ της Αθήνας και της Ελευσίνας. Ο δρόμος απέκτησε ακόμα περισσότερη σημασία με την αθηναϊκή επέκταση στο Θριάσιο Πεδίο και υπό την εξουσία του Πεισίστρατου, ο οποίος συνέδεσε τη λατρεία της Δήμητρας με την Αθήνα και προσέδωσε μεγαλοπρέπεια στα Μυστήρια. Έτσι, η Ιερά Οδός συχνά εντασσόταν σε οικοδομικά προγράμματα που ανύψωσαν το ιερό από τοπικό σε Πανελλήνιο θρησκευτικό κέντρο.
Μέχρι τον 6ο αιώνα π.Χ., η διαδρομή της Ιεράς Οδού είχε καθιερωθεί, με μέσο πλάτος περίπου 5,50 μέτρα. Οι Αθηναίοι φρόντιζαν ώστε να προσαρμόζονται οι τεχνικές κατασκευής, το πάχος της πλακόστρωσης και η λιθοδομή ανάλογα με την εκάστοτε διαμόρφωση του εδάφους. Όπου ο δρόμος διέσχιζε βραχώδεις περιοχές, ο ίδιος ο βράχος αποτελούσε το οδόστρωμα. Σε άλλα τμήματα, τη βάση αποτελούσαν χαλίκια, βότσαλα και μικροί λίθοι. Τα πολλαπλά στρώματα που διατηρούνται είναι μαρτυρία της μακροχρόνιας δέσμευσης των Αθηναίων για τη συντήρηση του δρόμου. Γέφυρες, είτε ξύλινες είτε πέτρινες, είχαν κατασκευαστεί σε περιοχές όπως οι λίμνες των Ρειτών και ο ελευσινιακός Κηφισός για να διασχίζονται τα στάσιμα ή ρέοντα ύδατα, και αναλημματικοί τοίχοι από μεγάλους λίθους είχαν ανεγερθεί για να στηρίξουν το οδόστρωμα.
Συνεχίζοντας την πορεία της μετά τη γέφυρα του Κηφισού, η πομπή των Μεγάλων Μυστηρίων, αποτελούμενη από το ξόανο του Ιάκχου, ιερείς, υποψήφιους μύστες και θεατές, εισερχόταν στην Ελευσίνα. Είχαν διανύσει περίπου είκοσι χιλιόμετρα κατά μήκος της Ιεράς Οδού από το νεκροταφείο του Κεραμεικού στην Αθήνα μέχρι τον προαύλιο χώρο του ελευσινιακού ιερού της Δήμητρας. Γνωστή επισήμως ως «η οδός η Ελευσινάδε», αυτή η διαδρομή ήταν ένας ζωτικός άξονας στην αρχαία Αττική, εξυπηρετώντας εμπορικούς και στρατιωτικούς σκοπούς και συνδέοντας την Αθήνα με την Πελοπόννησο και τους δρόμους προς τη Θήβα, τη Φωκίδα και τη βόρεια Ελλάδα.
